MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH QUỸ HƯU TRÍ TRONG BỐI CẢNH GIÀ HOÁ DÂN SỐ

Print Friendly

Tóm tắt: Việt Nam là một trong những nước có tốc độ già hoá dân số nhanh nhất thế giới, sự già hoá của dân số cộng với tuổi thọ bình quân của người dân ngày càng tăng đòi hỏi nhà nước phải chi tiêu nhiều cho các khoản hưu trí, chăm sóc sức khỏe và y tế, quỹ hưu trí phải chi tiêu nhiều hơn cho các đối tượng do lượng người hưởng ngày càng tăng, thời gian hưởng hưu dài hơn trong khi số lượng người tham gia đóng góp giảm do xu hướng già hóa, vì thế mà đã tác động không nhỏ đến tính bền vững tài chính của quỹ hưu trí trong tương lại. Bài viết này đề cập một số vấn đề tác động đến khả năng an toàn của quỹ hưu trí Việt nam trong điều kiện dân số già hóa và đưa ra các giải pháo đảm bảo ổn định, phát triển bền vững quỹ hưu trí trong tương lai.

Từ khóa: tài chính, quỹ hưu trí, già hóa dân số

Abstract. Vietnam is one of the countries with the fastest rate of population aging in the world. The aging of the population and the increasing in the life expectancy request more public expenditures for pensions, healthcare and medical, pension funds must to spend more due to the increased in number of beneficiaries with longer time for entitlement, while the number of contribution decreases due to aging trend. Therefore, that has a significant impact on the financial sustainability of the pension fund in the future. This article mentions some issues that can affect to the security of pension fund in conditions of aging. The article also provides solutions to ensure stable and sustainable development of the fund in the future.

Keywords: finance, retirement, aging population

  1. Đặt vấn đề

Sự thay đổi của dân số có tác động lớn đến hoạt động kinh tế, xã hội của các nước, khu vực và toàn thế giới. Việt Nam không nằm ngoài xu hướng đó, thời gian gần đây sự thay đổi của dân số có thể thấy rõ nhất là hiện tượng dân số già hóa nhanh do tỷ lệ sinh giảm và tuổi thọ tăng lên, theo đó tỷ lệ phụ thuộc cũng tăng nhanh chóng. Sự già hoá của dân số đòi hỏi nhà nước phải chi tiêu nhiều cho các khoản hưu trí, chăm sóc sức khỏe và y tế, và vì thế mà đã tác động không nhỏ đến ngân sách chính phủ và sự bền vững tài chính của quỹ hưu trí. Bài viết này đề cập một số vấn đề tác động đến khat năng an toàn của quỹ hưu trí Việt Nam trong điều kiện dân số già hóa và đưa ra các giải pháp đảm bảo ổn định, phát triển quỹ hưu trí nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội.

  1. Xu hướng già hoá dân số ở Việt Nam

Việt Nam đang ở thời kỳ dân số vàng, nhưng đồng thời cũng đang bước vào ngưỡng cửa của sự già hóa dân số với tốc độ nhanh. Tỷ trọng người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên trong tổng dân số không ngừng tăng lên: Năm 2010 con số này là 9,4%; 2013 là 11,14% và năm 2015 là 11,58%; dự báo vào năm 2029 con số này là 16,04%; 2039 là 20,41%; 2049 là 24,79%. Tốc độ già hóa nhanh sẽ khiến cho việc chi trả chế độ hưu trí sẽ tăng lên ảnh hưởng lớn đến sự cân đối (thu ít hơn chi) quỹ hưu trí trong tương lai lâu dài nếu thiết kế hệ thống như hiện nay vẫn được áp dụng dù rằng số lượng lao động tham gia hệ thống  hưu trí tăng lên hàng năm và tính đến cuối năm 2015 có khoảng 12,14 triệu người tham gia (tăng 2,0 lần so với năm 2005).

Hình 1. Tháp dân số

Thap dan so

Nguồn: UN (2010)

Mức sống của người dân được cải thiện đã dẫn đến tuổi thọ trung bình của người Việt nam không ngừng được tăng lên  từ 59 tuổi (năm 1960) tăng lên 68,5 tuổi (năm 2001); 70  tuổi (năm 2005); là 72,9 tuổi (năm 2010 ) là 73,2 tuổi (năm 2014) và 73,3 tuổi năm 2015[1], trong đó nam là 70,7 tuổi và phụ nữ là 76,1 tuổi.  Tuổi thọ tăng cao cũng đồng nghĩa với thời gian hưởng lương hưu bình quân của người nghỉ hưu sẽ dài hơn.

Tuổi thọ trung bình của dân số ngày càng cao đã làm cho tỷ trọng người từ 65 tuổi trở lên tăng. Năm 1999, tỷ trọng những người từ 65 tuổi trở lên là 5,8%, năm 2009 là 6,5%, năm 2014[2] là 7,1%. Theo dự báo của Liên hợp quốc (2010), con số này sẽ tăng lên 10% vào năm 2020 và lên tới 24% năm 2050.

Hình 2. Xu hướng các nhóm dân số dưới 15 tuổi và từ 65 tuổi trở lên

Nhom dan so

Nguồn: Tổng cụ thống kê

Điều kiện sống ngày càng được cải thiện, tuổi thọ trung bình tăng lên, do vậy, tỷ số phụ thuộc của người già (tỷ số giữa dân số từ 65 tuổi trở lên với 100 người trong độ tuổi lao động) tăng lên;  từ 8,4% (năm 1989) lên 9,4% (năm 1999), 9,3% (năm 2009) và 10,2% (năm 2014)[3]. Điều này đặt ra thách thức cần giải quyết đối với hệ thống an sinh xã hội trong tương lai.

Một trong những chỉ tiêu quan trọng đó là chỉ số già hóa[4] biểu thị cho xu hướng già hóa của dân số cho thấy năm 2011 nước ta đã bước vào giai đoạn già hóa dân số. Dự báo thời gian chuyển từ giai đoạn “già hóa dân số” sang “dân số già[5]” của Việt Nam là 17-20 năm, ngắn hơn nhiều nước, kể cả những quốc gia có trình độ phát triển hơn (Ví dụ như Pháp là 115 năm, Thụy Điển phải mất tới 85 năm, Nhật Bản là 26 năm và Thái Lan là 22 năm). Theo Ngân hàng Thế giới[6], năm 2016 sẽ có khoảng 7% dân số Việt Nam từ 65 tuổi trở lên, tương đương 6,5 triệu người; số người từ 60 tuổi trở lên là trên 10%. Vào năm 2040 dự báo số người từ 65 tuổi trở lên sẽ tăng gấp 3 lần, đạt khoảng 18,4 triệu người, chiếm khoảng 17% dân số. Nói cách khác, tỉ lệ người sống phụ thuộc (số người từ 65 tuổi trở lên so với số người trong độ tuổi lao động) dự tính sẽ tăng gấp gần 3 lần, từ 10% hiện nay lên khoảng 26% năm 2040. Điều đó chỉ ra gánh nặng không chỉ đối với dân số trong độ tuổi có khả năng lao động mà cả Chính phủ và hệ thống hưu trí trong bảo hiểm xã hội (BHXH) càng tăng.

Xu hướng biến đổi dân số theo hướng già hóa đặt ra nhiều thách thức lên hệ thống tài chính quốc gia mà cụ thể là hệ thống tài chính hưu trí trong vài thập kỷ tới. Mặt khác, gánh nặng sẽ tăng lên đáng kể cho hệ thống bảo trợ xã hội, hệ thống y tế và bộ phận dân số trong tuổi lao động. Do đó, Chính phủ phải chuẩn bị nguồn lực, hoạch định và thực hiện chiến lược chính sách kinh tế và các chương trình an sinh xã hội thích ứng, kịp thời ứng phó với các thách thức của quá trình già hóa dân số.

  1. Thực trạng và thách thức đối với quỹ hưu trí Việt Nam
    • Áp dụng mô hình hưu trí PAYG với mức hưởng được xác định trước (cao 75%) sẽ tác động nghiêm trọng đến cân đối quỹ hưu trí trong bối cảnh già hoá dân số ở Việt nam

Từ khi hình thành (1962) đến nay Quĩ hưu trí Việt Nam được xây dựng theo mô hình hưu trí PAYG (Pay-as-you-go) với mức hưởng xác định trước (DB-Defined contributed) có sự chia sẻ giữa các thế hệ với xu hướng những người lao động tham gia đóng góp hôm nay là để chi trả lương hưu cho những người đã nghỉ hưu sẽ rất phù hợp với quốc gia có cơ cấu dân số trẻ. Với cơ cấu dân số trẻ thì bình quân số người đóng cho một người hưởng là rất cao, và như vậy, quỹ hưu trí sẽ luôn luôn có một lượng tiền “nhàn rỗi” rất lớn được sử dụng đầu tư phục vụ phát triển kinh tế.

Khi dân số già hóa và tuổi thọ bình quân của dân số tăng cao dẫn đến số người đóng cho một người hưởng ngày càng giảm và thời gian hưởng hưu của đối tượng kéo dài hơn việc áp dụng mô hình hưu trí  PAYG với mức hưởng khá cao (75%) được xác định trước sẽ tỏ ra nghiêm trọng, có tác động tiêu cực đến sự ổn định tài chính của quỹ hưu trí nói riêng và ngân sách nhà nước nói chung ở hầu hết các nước trên thế giới[7].

Bên cạnh việc có thể gây mất ổn định về mặt tài chính do tác động của sự già hoá dân số, hệ thống PAYG với mức hưởng được xác định trước cũng gây ra sự bất công bằng giữa các thế hệ. Khi dân số già hoá nhanh thì vấn đề này càng nghiêm trọng vì thế hệ người lao động trong tương lai phải đóng góp nhiều hơn mới có thể trang trải chi phí cho những người hưởng lợi hiện tại.

Mặt khác quá trình vận hành hệ thống hưu trí PAYG có mức hưởng được xác định trước do nhà nước quản lý trong thời gian qua ở nước ta thường trong tình trạng không ổn định về mặt tài chính do số người tham gia hệ thống có hạn, mức đóng góp thấp trong khi tỷ lệ thay thế lại khá cao. Sự phức hợp của những nhân tố này sẽ dẫn đến một hậu quả nhãn tiền: sự bất ổn của hệ thống do những tác động tiêu cực về mặt tài chính. Theo tính toán của BHXH Việt Nam (trong đó đã tính cả khoản tiền từ năm 2011 dự kiến Ngân sách Nhà nước chuyển sang cho quỹ BHXH tiền đóng BHXH của đối tượng tham gia BHXH trước 01/10/1995) thì kết quả dự báo cho thấy: Năm 2023 số thu bằng số chi, từ năm 2024 trở đi để đảm bảo chi chế độ hưu trí, tử tuất, ngoài số thu trong năm phải trích thêm từ số dư của quỹ. Năm 2037, nếu không có chính sách hoặc biện pháp tăng thu hoặc giảm chi thì số thu BHXH trong năm và số tồn tích bắt đầu không đảm bảo khả năng chi trả, các năm sau đó số chi lớn hơn rất nhiều so với số thu trong năm[8]

  • Thực tiễn vận hành mô hình PAYG trong thời gian qua
    • Bất cập thu – chi

Tốc độ thu thấp hơn tốc độ chi do tốc độ tăng số người tham gia BHXH thấp hơn so với tốc độ tăng số người hưởng lương hưu. Báo cáo tổng kết đánh giá thi hành Luật Bảo hiểm xã hội của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Ước tính đến cuối năm 2012, tổng số kết dư của các quỹ BHXH là 162.615,3 tỉ đồng, trong đó, quỹ BHXH bắt buộc là 161.992,5 tỉ đồng (riêng quỹ hưu trí, tử tuất là 136.930 tỉ đồng). Tốc độ tăng bình quân của người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) trong giai đoạn từ năm 2007-2012 là trên 5%/năm, trong khi đó tốc độ tăng của người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH là gần 16%.Theo nhiều chuyên gia cho rằng nếu theo lộ trình đóng BHXH bắt buộc (26% tiền lương), hưởng[9] như hiện tại, thì đến năm 2021 số thu sẽ tương đương chi, toàn bộ quỹ sẽ cạn kiệt vào khoảng năm 2034. Hay nói cách khác, toàn bộ lao động nam dưới 39 tuổi, nữ dưới 34 tuổi hiện nay sẽ không được nhận lương hưu sau khi nghỉ hưu.

Số liệu thu – chi Quỹ BHXH giai đoạn 2007 – 2013 và tính đến thời điểm hiện tại, Quỹ BHXH Việt Nam vẫn tiếp tục cân bằng thu – chi và có thặng dư. Tuy nhiên, việc thặng dư Quỹ BHXH trong hiện tại là không bền vững do việc tăng thu trong thời gian qua chủ yếu nhờ yếu tố chính sách như: (1) Mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, sự ra đời của hệ thống BHXH tự nguyên (2006); (2) Lộ trình tăng mức đóng giai đoạn 2007 -2014 góp phần làm tăng nguồn thu của Quỹ BHXH; (3) Số người hưởng hưu trí vì chu kỳ của chính sách BHXH tương đối dài. Tuy nhiên, theo dự báo của BHXH Việt Nam năm 2014, nếu không có chính sách, biện pháp tăng thu hoặc giảm chi thì Quỹ Hưu trí có số thu bằng số chi vào năm 2023. Từ năm 2024 trở đi, để bảo đảm chi chế độ hưu trí, tử tuất cho người lao động, ngoài số thu trong năm phải trích thêm từ số dư của quỹ và đến năm 2037 thì Quỹ BHXH sẽ hoàn toàn mất cân đối, thu không đủ chi.

Tỷ trọng giữa số tiền chi trả hưu trí so với số thu có xu hướng tăng nhanh,

Từ năm 1995 – 2015, hàng năm số thu vào Quỹ hưu trí, tử tuất đều lớn hơn số chi. Tuy nhiên, trong tương lai, số người nghỉ hưu hưởng từ Quỹ hưu trí càng nhiều. giai đoạn 2007 -2015 số chi hưu trí bình quân mỗi năm chiếm khoảng 72% số thu của mỗi năm. Dự báo với sự gia tăng mạnh của các đối tượng nghỉ hưu do tuổi thọ bình quân tăng và số lượng người nghỉ hưu nhiều do kết thúc chu trình chính sách đến năm 2023 Quỹ hưu trí, tử tuất sẽ có số thu bằng số chi. Từ năm 2024 trở đi, ngoài số thu trong năm, phải trích sử dụng thêm tiền cân đối dương của các năm trước mới đảm bảo đủ chi. Đến năm 2037, số thu BHXH trong năm và số tồn tích bắt đầu không đảm bảo khả năng chi trả. Các năm sau đó, số chi sẽ lớn hơn nhiều so với số thu trong năm. Do đó, Quỹ Hưu trí, tử tuất tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối trong dài hạn.

Bảng 1. Tình hình thu – chi quỹ hưu trí giai đoạn 2007- 2015

Đơn vị: Nghìn tỷ đồng

 Quỹ hưu trí 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Số thu 19.004 24.751 29.99 38.37 49.607 62.506 84.07 110.838 121.777
Số chi 12.244 18.236 24.522 30.939 36.6 51.544 63.01 71.74 83.841
Tỷ lệ số thu/số chi (%) 64.43 73.68 81.77 80.63 73.78 82.46 74.95 64.73 68.85

Nguồn: ILSSA tính toán từ số liệu BHXH Việt Nam qua các năm 2007 – 2015

  • Tỷ lệ người tham gia thấp

Về cơ bản, hệ thống BHXH của Việt Nam là hệ thống bảo hiểm xã hôi của Nhà nước độ bao phủ của hệ thống này còn rất thấp. Hiện nay, mức độ bao phủ của hệ thống BHXH mới chiếm khoảng 80% số người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và 20% lực lượng lao động; Đến cuối năm 2015, tổng số người tham gia BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện đạt 12,14 triệu người, tăng 2,0 lần so với năm 2005 trong đó số người tham gia BHXH bắt buộc chỉ chiếm 22,3% lực lượng lao động. Nguyên nhân của tình trạng này là: (1) Lao động làm việc tại khu vực phi chính thức tương đối lớn, hơn nữa một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ thường có xu hướng trốn tránh việc tham gia BHXH. Trong những năm gần đây, khi nền kinh tế gặp nhiều khó khăn thì xu hướng dịch chuyển lao động từ khu vực chính thức sang khu vực phi chính thức cũng đang diễn ra, làm cho việc mở rộng độ bao phủ của hệ thống BHXH càng trở nên khó khăn hơn, (2) Quá trình tái cơ cấu kinh tế gắn với việc sắp xếp lại lao động nên số lượng lao động trong khu vực nhà nước, đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước, đang giảm xuống. Những lao động trong đối tượng sắp xếp lại tham gia hoạt động trong khu vực tư nhân nhưng không tái đăng ký tham gia hệ thống bảo hiểm xã hội.

  • Tuổi nghỉ hưu thấp, thời gian tham gia đóng quỹ ngắn

Theo qui định hiện nay tuổi nghỉ hưu của người lao động của chúng ta vốn đã thấp (nam 60 tuổi và nữ 55 tuổi) nhưng trong thực tế tuổi nghỉ hưu bình quân còn thấp hơn (chỉ đạt 53,2 tuổi) trong khi tuổi thọ bình quân ngày càng tăng làm cho thời gian hưởng hưu trí thực tế càng tăng. Số liệu thống kê năm 2014 tuổi thọ bình quân của người nghỉ hưu chết là 73,08 tuổi, trong đó nam là 71,6 tuổi, nữ là 73,99 tuổi). Như vậy thời gian trả lương hưu tương đối dài, bình quân là gần 20 năm (73,99 tuổi- 53,2 tuổi), trong đó nam là 19,2 năm, nữ là 20,08 năm. Bên canh đó, tuổi nghỉ hưu thấp nên số năm đóng BHXH bình quân còn khá thấp đối với nam là 28 năm và nữ là 23 năm làm cho số năm hưởng hưu trí là khá dài.

Việc quy định trần tuổi được nghỉ hưu sớm quá thấp (nam 50 tuổi, nữ 45 tuổi, nếu có đủ 15 năm trở lên làm nghề hoặc công việc đặc biệt nặng nhọc thì không phụ thuộc tuổi đời) đối với một bộ phận người lao động, nên thời gian trả lương hưu cho đối tượng này dài, trong khi thời gian đóng góp ít. Cụ thể là đóng khoảng 20 năm, thì hưởng tới 30 – 40 năm

  • Mức đóng BHXH thấp, khó cân đối với mức hưởng cao

Tỷ lệ đóng góp vào quỹ hưu trí và tử tuất còn thấp (từ năm 2012  trở về trước tổng mức đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động là 20%, từ năm 2014 là 22%, năm 2015 đến nay là 26% trong khi tỷ lệ hưởng lương hưu tối đa từ xưa đến nay luôn là 75% mức bình quân tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH; trong khi số người nghỉ hưu đúng tuổi chiếm tỷ lệ thấp[10] (40,5%), tỷ lệ hưởng lương hưu bình quân thực tế cao( 70%) khó có thể cân đối dài hạn với mức đóng thấp, chưa tuân thủ nguyên tắc đóng cao hưởng cao. Mặt khác, mức tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH còn khoảng cách lớn với mức tiền lương, tiền công thực tế của người lao động (hiện mới chỉ bằng 60% tiền lương, tiền công thực tế).

Tỷ lệ hưởng lương hưu cao và công thức tính tỷ lệ hưởng lương hưu còn chưa hợp lý (75% cho 25 năm đóng BHXH đối với nữ hoặc 30 năm đóng BHXH đối với nam). Tỷ lệ giảm lương hưu do nghỉ hưu trước tuổi thấp (mỗi năm đóng BHXH tính thêm 2% đối với nam hoặc 3% đối với nữ trong khi tỷ lệ giảm chỉ là 1% cho mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi).

  • Số người đóng BHXH cho một người hưởng lương hưu ngày càng giảm

Theo tính toán của BHXH Việt Nam, số người đóng BHXH cho một người hưởng lương hưu ngày càng giảm, nếu như năm 1996 có 217 người đóng BHXH cho một người hưởng lương hưu, con số này giảm xuống còn 34 người vào năm 2000, 19 người vào năm 2004, 14 người vào năm 2007, 11 người vào năm 2009, 9,9 người vào năm 2011, 9,3 người vào năm 2012, đến năm 2015 chỉ còn 8,13 người đóng BHXH cho 1 người hưởng lương hưu[11].

  • Bội chi quĩ hưu do chịu ảnh hưởng từ vấn đề giới trong tuổi nghỉ hưu

Tuổi nghỉ hưu của nữ thấp hơn nam giới 5 tuổi (nam nghỉ hưu khi đủ 60 tuổi và nữ nghỉ hưu khi đủ 55 tuổi) đồng nghĩa với việc thời gian tham gia đóng BHXH của nữ ít hơn nam giới, công với yếu tố tuổi thọ trung bình của nữ giới luôn luôn cao hơn so với nam giới đã gây tình trạng thời gian hưởng hưu của nữ giới dài hơn nam giới. Điều này không những dẫn đến bất bình đẳng giới trong việc thụ hưởng hưu trí mà còn ảnh hưởng rất lớn đến khả năng chi trả của quỹ, nếu kéo dài thì sẽ ảnh hưởng nghiên trọng đến sự tồn tại của quĩ hưu trí và không đạt được mục tiêu của cải cách hệ thống hưu trí là cần phải thu hẹp khoảng cách giới và loại bỏ phân biệt đối xử giữa nam và nữ, nhấn mạnh đến việc thay đổi khoảng cách về tuổi nghỉ hưu giữa nam và nữ.

  • Bội chi quỹ do tác động từ việc điều chỉnh lương hưu và trợ cấp BHXH của Chính phủ

Hệ thống lương hưu hiện nay còn mang tính đơn lẻ, lương hưu là khoản thu nhập duy nhất đối với đa số người nghỉ hưu. Trong khi, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bình quân chỉ khoảng 50% tiền lương khi còn làm việc. Chính vì thế, lương hưu không đáp ứng được như cầu tối thiểu của người nghỉ hưu do đó phải có những điều chỉnh.

Trong 6 năm từ 2008 đến 2013, Chính phủ đã 7 lần điều chỉnh lương hưu, trợ cấp BHXH, tính chung qua 7 lần điều chỉnh, lương hưu của người nghỉ hưu đã được điều chỉnh tăng thêm 144% so với thời điểm tháng 12/2007. Xu thế điều chỉnh lương hưu cho người đã nghỉ hưu trong bối cảnh xã hội có nhiều biến động sẽ còn diễn ra trong tương lai là tất yếu để bảo đảm đời sống của người nghỉ hưu tiếp tục được cải thiện, góp phần ổn định xã hội. Tuy nhiên, nguồn để điều chỉnh lương hưu chủ yếu được lấy từ quỹ hưu trí làm cho quỹ khó đảm bảo được cân đối.

3.2.8. Công tác đầu tư quỹ BHXH thời gian qua chưa hiệu quả

Các hình thức đầu tư trong giai đoạn 2008- 2012 được phân bổ chủ yếu là cho ngân sách nhà nước vay nên lãi suất thu được từ hoạt động đầu tư rất thấp, tiền lãi thu được từ hoạt động đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH thấp hơn chỉ số lạm phát. Năm 2008, trong bối cảnh nền kinh tế lạm phát cao, lãi suất đầu tư quỹ thu được với tỷ lệ bình quân là 11,76%. Tuy nhiên ở các năm sau đó chỉ ở khoảng 9,17% đến 10,0% thấp hơn cả chỉ số giá tiêu dùng bình quân của giai đoạn 2008- 2012 là 13,4%/năm.

  • Tình trạng nợ đọng, trốn đóng BHXH của các doanh nghiệp

Mặc dù tỷ lệ số tiền chậm đóng, nợ đóng BHXH có xu hướng giảm dần qua các năm nhưng vẫn còn ở mức tương đối cao. Năm 2015, tình trạng doanh nghiệp nợ BHXH dù chiếm 3,68 % trong tổng số thu, đã thấp hơn nhiều so với con số 4,5 – 6,2 % của những năm trước. Cuối năm 2015, cả nước hiện có khoảng 480.000 doanh nghiệp có đăng ký mã số thuế. Trong khi đó, cơ quan BHXH VN mới quản lý được 199.500 doanh nghiệp tham gia BHXH, chiếm khoảng 42 %. Trong số 199.500 đơn vị tham gia BHXH như trên, có tới 22.231 đơn vị nợ BHXH và không có khả năng giải quyết quyền lợi BHXH cho người lao động. Các doanh nghiệp này đang sử dụng có 175.958 người lao động với số nợ 1.900 tỉ tiền nợ BHXH, BHYT và bảo hiểm thất nghiệp.

Có nhiều nguyên nhân tích tụ gây ra tình trạng nhiều doanh nghiệp cố tình trốn, nợ đọng chậm đóng chấp nhận chịu phạt để chiếm dụng Quỹ BHXH hiện nay đó là; (1) Về qui định của cơ chế, chính sách, do Luật Bảo hiểm xã hội 2006, luật Bảo hiểm y tế 2008 quy định mức lãi suất chậm đóng BHXH, BHYT và bảo hiểm thất nghiệp thấp hơn mức lãi suất cho vay của các ngân hàng. Chế tài xử phạt chưa đủ mạnh, mức xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi chậm đóng bảo hiểm xã hội thấp, chưa đủ sức răn đe việc doanh nghiệp chiếm dụng quỹ bảo hiểm xã hội thay vì đi vay ngân hàng. sự bất bình đẳng trong công thức tính lương hưu giữa khu vực nhà nước và khu vực tư nhân đã dẫn đến sự trốn đóng BHXH của người lao động ở khu vực tư nhân. (2) Về phía người sử dụng lao động và người lao động việc tuân thủ quy định BHXH còn thấp, nhóm doanh nghiệp ngoài nhà nước đứng đầu trong việc trốn đóng, chậm đóng, chiếm dụng tiền đóng của người lao động vào Quỹ BHXH. (3) Công tác phối hợp giữa cơ quan Bảo hiểm xã hội với các cơ quản lý nhà nước về BHXH, BHYT trong kiểm tra việc thực hiện quy định của pháp luật đối với các doanh nghiệp còn hạn chế, không thường xuyên.

  1. Một số đề xuất giải pháp

Đề bảo tính cân đối về thu –chi cũng như sự bền vững của quỹ hưu trí trong bối cảnh già hoá dân số với tốc độ nhanh nhất thế giới trước mắt cũng như lâu dài cần phải tính đến một số giải pháp chính như sau:

  • Cân nhắc xem xét giảm tỷ lệ hưởng xác định trước trong việc áp dụng mô hình PAYG

Tỷ lệ hưởng sau khi nghỉ hưu của Việt Nam khá cao so với các nước khác trên thế giới. Cụ thể, tỷ lệ hưởng lương hưu theo quy định là tối đa 75%, thực tế tỷ lệ phần trăm bình quân hưởng khi nghỉ hưu theo thời gian đóng góp BHXH là 70% (trong đó nam là 68,5%, nữ là 71,4%). Trong khi đó, tỷ lệ hưởng lương hưu trung bình trên thế giới là khoảng 50%; các nước Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc là 46%; các nước Tây Âu là 41%; các nước Nam Á là 55%… Theo mô hình tính toán của OECD, để đảm bảo mức chi trả cao như hiện nay, người lao động Việt Nam phải đóng góp tới trên 40% thu nhập của họ.

Tuy nhiên, việc giảm tỷ lệ hưởng lương hưu sau khi nghỉ hưu cũng cần đi kèm với việc cải cách chế độ tiền lương do hiện nay mức lương, đặc biệt là mức lương của khu vực nhà nước, tương đối thấp.

  • Trong dài hạn, cần nghiên cứu để thay đổi, hoặc cải thiện hệ thống thực thanh thực chi với mức hưởng xác định trước hiện nay để hệ thống BHXH tăng tính độc lập về tài chính giữa các thế hệ

Hiện nay, lương hưu của người nghỉ hưu hiện tại được chi trả từ đóng góp của thế hệ người lao động đang làm việc. Điều này, dẫn đến tình trạng thu nhập của người nghỉ hưu phụ thuộc chủ yếu vào mức đóng BHXH của lực lượng lao động đang làm việc, dẫn đến những rủi ro tiềm ẩn khi có sự thay đổi về nhân khẩu học. Chính vì lý do này, hiện nay nhiều nước trên thế giới đã và đang nghiên cứu chuyển đổi từ hệ thống hưu trí thực thanh thực chi sang hệ thống tài khoản tích lũy cá nhân nhằm giảm bớt rủi ro do quá trình già hóa dân số và tạo sự công bằng giữa các thế hệ. Theo đó, tiền đóng BHXH của người tham gia BHXH sẽ được tích lũy vào một tài khoản riêng và được đầu tư để tạo nguồn chi trả cho người lao động khi đến tuổi nghỉ hưu.

  • Tăng thời gian đóng BHXH (kéo dài tuổi nghỉ hưu).

Như đã phân tích, tuổi nghỉ hưu của Việt Nam hiện nay tương đối thấp với nhiều ngoại lệ cho việc nghỉ hưu sớm, dẫn đến tuổi nghỉ hưu thực tế càng thấp hơn nữa cộng với tuổi thọ trung bình của người dân ngày càng tăng cao dẫn tới thời gian chi trả lương hưu cho đối tượng dài hơn, đây là nguyên nhất cốt lõi gây tình trạng bội chi quỹ, vỡ quỹ. Kinh nghiệm cải cách hệ thống hưu trí của các nước cũng cho thấy, việc nâng tuổi nghỉ hưu là một giải pháp mang lại tác dụng trong dài hạn, khả thi và dễ thực hiện. Thậm chí, ở một số quốc gia như Mê-hi-cô, Hàn Quốc, Chilê, Nhật Bản, Niu Di-lân, Thụy Sỹ, Thụy Điển… tuổi nghỉ hưu thực tế còn cao hơn tuổi nghỉ hưu theo quy định do tuổi thọ tăng cao, sức khỏe của người lao động được cải thiện và do nhu cầu cải thiện tình trạng tài chính sau khi nghỉ hưu. Năm 2014, khi trình dự án sửa đổi Luật BHXH, Chính phủ cũng đã đề xuất phương án nâng tuổi nghỉ hưu đối với từng nhóm đối tượng, tuy nhiên chưa được Quốc hội chấp thuận. Tuy nhiên, về lâu dài, việc nâng tuổi nghỉ hưu lên mức phù hợp với điều kiện của Việt Nam là giải pháp cần thiết để đảm bảo tính bền vững của Quỹ BHXH trong tương lai.

  • Mở rộng diện bao phủ, tăng cường tỷ lệ tham gia

Trong dài hạn, do tỷ lệ thay thế từ đóng sang hưởng hiên nay của Việt Nam tương đối cao, số người hưởng sẽ tăng nhanh do xu thế già hoá dân số và tuổi thọ bình quân ngày càng tăng trong khi đó số người mới tham gia đóng quỹ ít biến động do độ bao phủ của chính sách còn hạn chế, chưa khuyến khích người lao động tham gia.Việc giảm tỷ lệ thay thế cũng có những tác động tích cực tới tăng trưởng như việc nâng tuổi nghỉ hưu, giảm tỷ lệ thay thế cũng có thể thúc đẩy tăng trưởng trong dài hạn.

  • Thu hẹp và tiến tới xoá bỏ khoảng cách giới trong tuổi nghỉ hưu

Khoảng cách giới trong tuổi nghỉ hưu là một nguyên nhân chính gây ra tình trạng bất bình đẳng trong việc tham gia đóng góp và thụ hưởng quĩ của đối tượng, ảnh hưởng đến khả năng cân đối thu – chi của quỹ. Trường hợp của nước ta là nữ giới tham gia đóng góp ít và thụ hưởng nhiều trong khi nam giới đóng góp nhiều hơn nhưng thời gian thụ hưởng lại ngắn hơn nữ giới.

  • Có chính sách đầu tư hợp lý quỹ hưu trí

Như đã phân tích, hoạt động đầu tư của quỹ BHXH (bao gồm quỹ hưu trí) trong thời gian qua ít hiệu quả, thậm chí có giai đoạn tỷ suất lợi nhuận còn thấp hơn tốc độ lạm phát. Việc đầu tư Quỹ BHXH Việt Nam, cần tôn trọng nguyên tắc bảo toàn vốn, có chiến lược đầu tư vào các sản phẩm tài chính dài hạn, có tính thanh khoản cao, đồng thời cần có đầu tư về nhân sự chuyên nghiệp để Quỹ BHXH đóng vai trò là một nhà đầu tư lớn, quan trọng trên Thị trường tài chính.

  • Có chế tài xử lý nghiêm đối với các trường hợp trốn đóng BHXH và nợ BHXH

Mức xử phạt đối với việc trốn đóng, chậm đóng BHXH hiện nay tương đối thấp nên không khuyến khích các doanh nghiệp thực hiện đúng pháp luật về BHXH. Nâng cao tính tuân thủ pháp luật về BHXH không chỉ giúp hạn chế tình trạng nợ đóng BHXH mà còn giúp mở rộng diện bao phủ của hệ thống BHXH vốn đang rất hẹp do các doanh nghiệp trốn đóng BHXH. Đồng thời, có biện pháp để các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp FDI đóng BHXH cho người lao động theo mức lương thực tế, thay vì mức lương tối thiểu như hiện nay, nhằm một mặt nâng nguồn thu của Quỹ BHXH, nâng cao tính bền vững của Quỹ BHXH, mặt khác đảm bảo mức sống cho người lao động khi đến tuổi nghỉ hưu, góp phần củng cố hệ thống an sinh xã hội.

  • Phát triển chương trình hưu trí tự nguyện bổ sung

Cũng giống như tiến trình cải cách hệ thống BHXH của các nước trên thế giới, việc cải cách hệ thống BHXH của Việt Nam theo các đề xuất trên đây sẽ làm giảm tỷ lệ hưởng của chế độ hưu trí. Điều này sẽ tạo ra một khoảng trống về tài chính đối với những người nghỉ hưu, vì vậy, Nhà nước cần có chính sách khuyến khích và hỗ trợ xây dựng thêm các chương trình hưu trí tự nguyện để bổ sung vào hệ thống hưu trí công hiện nay. Các chương trình này một mặt giúp bù đắp khoảng trống tài chính cho người hưởng lương hưu, mặt khác cho phép những người có điều kiện, có thu nhập cao có thể nâng cao mức tiết kiệm cho tuổi già. Việc hình thành và phát triển các chương trình hưu trí tự nguyện bổ sung cũng hỗ trợ cho sự phát triển của thị trường tài chính (TTTC) và tăng trưởng kinh tế, đồng thời sự phát triển của TTTC và tăng trưởng kinh tế sẽ có tác động tích cực ngược trở lại đối với hoạt động đầu tư của Quỹ BHXH, từ đó giúp tăng thu nhập từ lương hưu của người tham gia./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Chính phủ Việt Nam, Báo cáo tình hình quản lý và sử dụng Quỹ BHXH các năm giai đoạn 2007 – 2013.
  2. Bảo hiểm xã hội Việt Nam: “Đánh giá hoạt động quỹ BHXH, BHYT; tính toán dự báo cân đối quỹ BHXH, BHYT đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030″.
  3. Bộ Chính trị – Nghị quyết số 15/NQ-TW ngày 21/12/2012 của Bộ Chính trị về việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012-2020
  4. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội: Kết quả điều tra tình hình thực hiện bảo hiểm xã hội bắt buộc 2011.
  5. Đỗ Thị Xuân Phương (2012), Cải cách bảo hiểm hưu trí cho người lao động: Thực trạng và giải pháp.
  6. ILO (2013), Đánh giá và dự báo tài chính Quỹ Hưu trí của Việt Nam, tháng 8/2013.
  7. Nguyễn Lan Hương – Tuổi nghỉ hưu của lao động nữ ở Việt Nam: Bình đẳng giới trong chính sách bảo hiểm xã hội.
  8. Allianz Dresdner Economic Research, Allianz international pension papers, tháng 01/2014.
  9. Karam, Muir, Pereira and Tuladhar, Macroeconomic effects of public pension reforms, IMF Working Paper, 2010.
  10. OECD (2013), OECD Factbook 2013: Economic, environmental and social statistics, OECD Publishing, Paris.
  11. OECD – Pesion at glance 2011: retirement – income systems in OECD and G20 countries.
  12. OECD (2012), Pensions at a glance, truy cập từ

http://www.oecd.org/els/emp/Summary_2012_values.xls.

ThS. Nguyễn Khắc Tuấn

Trung tâm Nghiên cứu Lao động nữ và giới

                                                                               Viện Khoa học Lao động và Xã hội

[1] Bộ Y tế, Báo cáo chung tổng quan ngành Y tế 2015.

[2] Tổng cục thống kê, 2015.

[3] Tổng cục thống kê (GSO), Bấo cáo điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ thời điểm 1.4.2014.

[4] Theo một số tác giả, khi trong tổng dân số, số người từ 65 tuổi trở lên chiếm từ 7% đến 9,9% thì dân số đó được coi là bước vào quá trình “già hóa” (theo Cowgill và Holmes, 1970). Một số tác giả và tổ chức quốc tế lại cho rằng khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm 10% trong tổng dân số thì dân số đó được coi là “già hóa” (Dương Quốc Trọng, 2011)

[5] Khi số người trên 65 tuổi chiếm ≥ 14% hoặc khi số người trên 60 tuổi chiếm ≥ 20% tổng dân số

[6] World Bank, Báo cáo cập nhập tình hình phát triển kinh tế Việt Nam, 2015.

[7] Ví dụ, Hagemann và Nicoletti (1989), Auerbach và cộng sự (1989), Holzmann (1997, 1998), và Holzmann và cộng sự (2001).

[8] Trên thực tế, với đối tượng tham gia BHXH tăng chậm, lương hưu điều chỉnh tăng nhanh… nên khả năng mất cân đối quỹ có thể sẽ nhanh hơn so với dự báo. Hiện tại, Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội đang phối hợp với Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) để xây dựng mô hình dự báo Quỹ BHXH cho Việt Nam, dự kiến sẽ hoàn thành và cho kết quả dự báo vào cuối Quý I/2012.

[9]  Sau khi đến tuổi nghỉ hưu (60 đối với nam và 55 đối với nữ), nếu thời gian đóng BHXH từ 15 năm năm trở lên, người lao động được hưởng lương hưu. Mức lương hưu hàng tháng được tính bằng 45% mức bình quân thu nhập tháng trong 15 năm đóng BHXH, sau đó cứ thêm mỗi năm đóng BHXH thì được tính thêm 2% đối với nam và 3% đối với nữ; mức tối đa bằng 75%.

[10] BHXH Việt nam, số liệu giai đoạn 2007 -2012

[11] Trần Huy Liệu, Phó tổng giám đóc BHXH Việt Nam, 2015.